Het 3 oktoberfeest (ook wel Leidens ontzet) is een feest in Leiden dat sinds 1886 jaarlijks op 3 oktober wordt gehouden. Op 3 oktober wordt dan de verjaardag van het Beleg van Leiden in 1573-74 gevierd en natuurlijk vooral de daarop volgende bevrijding van de Spanjaarden.

De jaarlijkse herdenkingsdienst in de Pieterskerk stamt uit 1574. Veel mensen die in Leiden werken zijn dan vrij. De jaarlijkse viering met allerlei festiviteiten dateert van 1886. Op 13 mei 1886 werd de 3 October Vereeniging opgericht. Die 3 October Vereeniging zorgt sindsdien voor de organisatie van alle officiële evenementen op 3 oktober (en als dit op een zondag valt op 4 oktober).

In de ochtend van 3 oktober vinden de reveille en de traditionele uitreiking van gratis haring en wittebrood in de Waag plaats (aan inwoners van Leiden). ‘s Middags is er een grote optocht en ‘s avonds wordt het feest afgesloten met een vuurwerkspektakel. De grote kermis en de feestelijke warenmarkt gaan 1 of 2 oktober al open. Het feest wordt ‘s avonds op 2 oktober ingeluid met de taptoe: een optocht van vele Leidse verenigingen. Traditioneel wordt op 3 oktober in Leiden hutspot met klapstuk of rookworst gegeten.

Het ontzet

In de nacht van 2 op 3 oktober 1574 stort een deel van de verzwakte stadsmuur bij de Koepoort met groot lawaai in.
De Spanjaarden, een uitval en het opkomend water vrezend, vluchten in paniek. De bevolking kan het nog niet geloven. Een kleine jongen, Cornelis Joppensz, sluipt naar de Lammenschans en vindt deze verlaten. De belegeraars moeten zeer overhaast zijn vertrokken want in de schans staat nog een klaargemaakte maaltijd van wortelen, uien, vlees en pastinaken op het vuur, die “hutspot” genoemd zal worden.

Om acht uur in de morgen van 3 oktober komen de Watergeuzen onder bevel van De Boisot met hun vaartuigen via de Vliet de stad binnen en brengen voor de uitgehongerde bevolking o.a. haring en wittebrood mee. Het ontzet is een feit. Het volk stroomt naar de Pieterskerk om God te danken voor de bevrijding van het Spaanse juk. Deze dankdienst is nadien elk jaar opnieuw op 3 oktober in dezelfde kerk gehouden, zelfs gedurende de oorlogsjaren.

Het “wapenfeit” van Leidens Ontzet, waarbij het doorzettingsvermogen van de bevolking en het water de sterkste wapens bleken, was een belangrijke mijlpaal in de strijd om de onafhankelijkheid van de Republiek. Als blijvend monument schonk Prins Willem van Oranje de stad zijn Hogeschool, thans Universiteit, die reeds op 8 februari 1575, vier maanden na het Ontzet, werd ingewijd.